با توجه به اینکه کار اصلی یک دانشجوی تحصیلات تکمیلی انجام مستقل یک پژوهش در قالب پایان نامه/رساله است، نحوه تعریف و انجام آن روی کمیت و کیفیت خروجی های این دوره می تواند اثرات زیادی داشته باشد. این خروجی ها از جهات مختلف مانند جدید بودن و کاربردی بودن اهمیت پیدا می کنند. از این رو انتخاب سوژه گامی مهم و موثر در انجام موفق دوره تحصیلی است.
مدتهاست درباره اینکه چگونه می توان برای یک دانشجو سوژه مناسب تعریف کرد، فکر می کنم. البته بدیهی است که انتخاب سوژه خوب تضمینی برای موفقیت نیست و باید فرایند پژوهش به درستی انجام و هدایت شود. به نظر بنده سوژه تحقیق باید حداقل ویژگی های زیر را داشته باشد:
الف- ارتباط موضوعی و محتوایی سوژه با رشته تحصیلی
بدیهی است که سوژه ای که دانشجو کار می کند باید با رشته تحصیلی او مطابقت داشته باشد. دانشجوی مهندسی نرم افزار اگر الگوریتمی برای بازشناسی چهره ارائه دهد که دقت آن 98 درصد باشد، شاید کار مفیدی انجام داده اما کمکی به رشد و توسعه علم مهندسی نرم افزار نکرده است و از این رو نباید به او مدرک مهندسی نرم افزار داد.
ب-اهمیت سوژه و جدید بودن آن
سوژه باید از موضوعات روز تحقیقاتی باشد و پژوهش درباره آن باید حداقل سبب افزایش اطلاعات ما درباره مساله شده باشد. کشف دوباره حقایق شناخته شده نه سودی دارد و نه می توان مستندات آن را جایی منتشر کرد.
ج- هم سویی سوژه با نیازها
دانشجویی که از دوره تحصیلات تکمیلی فارغ التحصیل می شود، در حیطه معینی توانمندی کار و پژوهش را کسب کرده است و حالا باید آن را جایی عرضه کند. طبیعی است که سوژه باید مشتری داشته باشد تا قابل عرضه باشد.
تعیین سوژه ای که مشخصات فوق را داشته باشد، کار آسانی به نظر نمی رسد و به دانش و تجربه ای همه جانبه درباره سوژه های مختلف یک رشته نیاز دارد. از این رو فرایند مناسبی برای این کار نیاز است. بر اساس دیده ها، شنیده ها و اطلاعات محدودی که دارم، روشهای رایج تعریف سوژه تحقیق موارد زیر هستند.
الف- دانشجو سوژه را پیشنهاد می دهد
دانشجویانی- به ویژه دانشجویان دوره دکتری- که سوابق پژوهشی دارند؛ معمولا به موضوعات خاصی علاقه دارند یا با توجه به سابقه کاری خود، سوژه ای انتخاب و به استاد پیشنهاد می دهند. اساتید راهنما عموما سوالاتی درباره به روز و کاربردی بودن این سوژه و تحقیقات اخیر می پرسند و پس از ارزیابی مختصر موضوع پیشنهادی را قبول یا رد می کنند. تقریبا همه اساتیدی که موضوع پیشنهادی دانشجو را قبول می کنند، یادآور می شوند که هرگونه عواقبی نظیر سختی انتشار مقاله در این حیطه به عهده خود دانشجوست.
ب- دانشجو سوژه را از بین موضوعات پیشنهادی استاد انتخاب می کند.
در این روش اساتید همواره فهرستی از سوژه های پژوهشی در زمینه کاری خود آماده دارند و دانشجو مجاز است یکی از آنها را انتخاب کند. با توجه به اینکه اساتید این فهرست را با دقت و مطالعه تهیه می کنند، معمولا همه شرایط یک موضوع خوب را دارند. از سوی دیگر تهیه این فهرست نشان می دهد که استاد در این زمینه ها دانش و تجربه کافی دارد و می تواند طی فرایند تحقیق کمک زیادی به دانشجو بنماید.
ج- سوژه را استاد راهنما تعریف می کند.
این روش معمولا زمانی اجرا می شود که یک استاد در زمینه های خاصی به صورت فعال در حال پژوهش است و می خواهد کل توان خود را صرف این زمینه ها بنماید. نمونه هایی از این نوع انتخاب را می توان چنین بر شمرد: استاد پروژه هایی در راستای اهداف رساله خود و سوالات باز فصل آخر آن تعریف می کند یا پروژه ای از صنعت گرفته و آن را به چندین پایان نامه و رساله تقسیم کرده و به دانشجویان ارائه می دهد. در این روش خروجی پایان نامه/رساله اهمیت زیادی پیدا می کند و اگر پروژه از نوع ساخت و تولید باشد، جنبه پژوهشی آن به حاشیه می رود.
طی یکی دو سال اخیر که دانشجوی کارشناسی ارشد داشته ام، از روشهای ب و ج استفاده کرده ام و هیچ وقت به دانشجو اجازه نداده ام که سوژه پیشنهاد کند. البته همواره سوژه های پیشنهادی آنها را با دقت و علاقه شنیده ام و دلایلی هم برای نامناسب بودن سوژه آنها ارائه کرده ام. بیشتر موارد هم دلیلم هم این بوده است که در آن زمینه اطلاعاتی ندارم یا حداقل به روز نیستم.
از دانشجویان تحصیلات تکمیلی یا دوستانی که اخیرا از پایان نامه خود دفاع نموده اند می خواهم تجربیات و نظرات خود را در این باره مطرح کنند. به صورت ویژه دوست دارم بدانم در دانشگاه شما اساتید بیشتر به چه شیوه ای کار می کنند؟ نظرات شما در ادامه همین مطلب انشالله درج خواهد شد.
جمع بندي ديدگاه ها و اطلاعات رسيده
طي اين چند روز دوستاني كه در دانشگاه هاي داخل وخارج از كشور تحصيل مي كنند به روشهاي مختلف نظرات خودشان را به من رساندند. جمع بندي اطلاعات رسيده چنين است:
- تعريف سوژه مهم است اما اين دانشجو است كه بايد با تلاش خود يك سوژه را به سرانجام برساند. بنابراين دانشجوي پرتلاش مي تواند سوژه ضعيف را به نتيجه خيلي خوبي برساند و همچنين يك دانشجوي كم فعاليت ممكن است از سوژه عالي هم نتواند خروجي قابل قبولي توليد كند.
-در همه دانشگاه هاي جهان روش تعريف سوژه كمابيش همان موارد بالاست و اساتيد هنگام پذيرش دانشجو اين موضوع را به دانشجو اطلاع مي دهند.
- با تغييراتي كه در اوضاع اقتصادي جهان اتفاق افتاده، پروژه هايي كه داراي حمايت بيروني هستند؛ روز به روز كمتر مي شوند و تحصيلات تكميلي بيشتر به جنبه هاي تئوريك مي پردازند. در حالي كه سالها پيش - مثلا در دوره رياست جمهوري كلينتون در آمريكا- بيشتر تحقيقات به سمت ساخت و توليد متوجه بوده است.
برچسبها:
رساله,
پايان نامه,
دانشگاه